T LEFT

Leita

T RIGHT
At lesa landið
1. mai 2008
Ritið "At lesa landið" , sum varð latið teimum, sum vóru á upplýsandi fundinum á Búnaðardeplinum 4. apríl 2008 um Seyðahald og seyðarøkt, er sera áhugaverdur lesnaður.
Ritið fæst framvegis frá Búnaðargrunninum.
Ķ ritinum veršur sagt um at lesa landiš:
Veruligt jaršriv er ikki so sjónskt ķ Noršurlondum, kanska undantikin lendi inni ķ Ķslandi og ķ Sušurgrųnlandi, sum hava heilt serstųk nįtturuvišurskifti.
Hvi skulu vit leggja lag ķ, hvussu vit nżta tey ódyrkašu beitilendini ķ haganum?
Taš er tķ, at sjįlvt um jaršriv ikki er tżšiligt, so er gongdin tann, at nįttśran ķ nógvum hųgum ķ Noršurlondum er ov mikiš strongd. Uttan mun til, um taš snżr seg um reindżr, seyš, ross ella onnur hśsdżr, iš ganga į biti, s eru śtlit til, at nśtķšargeršin av tķ sišbundna djórahaldinum ķ Noršurlondum hevur viš sęr ųkt bit. Djórini fįa fóšur um veturin, verša koppsett og fįa heilivįg, tey gerast stųrri og verša enntį fleiri ķ tali, samstundis viš, at fleiri djór verša sett viš. Fęrri doyggja av sjśku og ringum holdum um veturin. Sjįlvt um tališ į djórum stendur ķ staš, virkar alt hitt til at ųkja um bitiš.
Hagin veršur nżttur til nógv annaš umframt til bit: vatnveiting, vatnorku, undirstųšukervi, ķdnaš, vetrarķtrótt, veišu og annaš frķtišarķtriv. Afturat hesum vķsir taš seg, at vit gerast alsamt minni eftirskettin um tęr įbendingar, iš landslagiš gevur okkum um, at taš er fyri ovnżtslu.
Śr sųguligum sjónarhorni er taš eitt gamalt vandamįl, at hóast menniskjan er sera bundin at nįttśruni, so sżnir hon kortini ikki viršing og fyrilit fyri, hvat nįttśrutilfeingiš tolir. Jaršriv kemur fyri nógvastašni um allan knųttin, og taš er į ongan hįtt avmarkaš til fįtęk ųki, iš ikki hava orku til at venda gongdini.
Royndir, iš eitt nś stava frį altjóša umhvųrvissamstarvi ST, sżna, at fyri at fįa eitt gott śrslit ķ strķšnum ķmóti jaršrivi, skulu fólk į stašnum takast upp ķ arbeišiš. Hvųrt einstakt ųki hevur sķnar serstųku nįttśrubundnu eginleikar, og taš liggur best fyri hjį teim, iš nżta lendiš, at fįa kunnleika til hesar eginleikar. Ętlan ST um at stimbra umhvųrviš ķ 21. ųld, Agenda 21, byggir į meginhugsanina: "Hugsiš alheimsliga, virkiš heimliga". Ętlanin vķsir į, at taš er altżšandi, at ųll, sum hava įbyrgd av haganum, taka hesa įbyrgd ķ įlvara fyri at forša fyri, at lendi sum frį lķšur veršur oyšilagt av ovnżtslu.
Ķsland er eitt land ķ śtnoršri, sum hevur longstu sišvenju ķ samband viš at forša fyri jaršrivi. Fyri hundraš įrum sķšan, ķ 1907, varš fariš undir eitt granskingarverk viš t“fyri eyga at fįa gróšur ķ aftur stór oyšiųki. Hesi ųki er lųgd viš gosųsku og eru merkt av ógvisligum jaršrivi, sum er lutvķst natśrligt. Tiltakiš "At lesa landiš" er evnaš til sum partur av hesum endurbųtingararbeiši, og taš eggjar fólki til at ogna sęr góšan kunnleika til teirra egna ųki, so tey betur kunnu gerast fųr fyri at lesa og skilja tekin ķ landinum um broytingar.
Hetta rit snżr seg um at lesa landiš ķ tķ ųki, har ein sjįlvur feršast. Hvussu eru fjallalendini, óvelta lendiš, vakstrarsamansetingin, atferšin hjį djórunum og hvųrjum standi er jųršildiš ķ? Taš, sum vit lesa ķ landinum, sigur okkum, hvussu nįttśran er fyri, og betur vit duga at lesa henda bošskap, betur eru vit fųr fyri at gera nišurstųšur og virka sambęrt hesum fyri at umsita lendiš į buršardyggan hįtt.
Ritiš vendir sęr til bųndur, veišimenn, rųktingarmenn og onnur, iš nżta hagan, umframt ųll, iš hava įhuga fyri nįttśruni og fyri buršardyggari nżtslu av hagalendinum.
Endamįliš viš hesum riti er at birta upp undir, at tey, iš nżta hagan:
- fįa stųrri indlit ķ, hvussu nogv vit menniskju įvirka śtsjóndina į óvelta lendinum,
- gerast betri til at meta um, hvussu nógv bit er,
- fįa ųkta fatan av, hvussu bitiš įvirkar gróšurin,
- fįa innlit ķ at sķggja fyrstu teknini um lendisspell og jaršriv,
- gerast kųnari til at lesa landiš,
- og gerast meiri forvitin eftir at fįa meir at vita um, hvussu hagafeingiš kann nżtast į buršardyggan hįtt til gleši og gagns fyri so mong sum gjųrligt.
 
  Mynd: Robert Magnusssen.


Sniðgivið og forritað hevur KREA
Mjólkavirkið Búnaðarmanna
KREA