T LEFT

Leita

T RIGHT

Dįnjal Petur Hųjgaard, Sųldarfjųršur:


Kyrring

Śrtak

Tį iš ein ęr missir sķtt lamb, hevur veriš vanligt ķ Fųroyum at “kyrra” annaš lamb aftrat, um hetta var gjųrligt. Ein spurnarblašakanning varš ķ 1974 send śt til bųndur og seyšamenn kring alt landiš. Grundaš į 64 svar, iš umbošašu 12.896 įseyšir (18% av įseyšatalinum) veršur greitt frį, hvussu kyrringin fór fram, og hvųrjir arbeišshęttir vóršu nżttir. Varš deyša lambiš afturfunniš, nżttu 87% skinniš til at seyma upp į aftratkyrringarlambiš. Ķ hesum fųri, vóru eisini t.d. 37%, iš smurdu blóš frį deyša lambinum, og 24% nżttu mjólk frį ęrini upp į kyrringarlambiš.

Um deyša lambiš ikki varš afturfunniš, lótu 21% mjólk frį ęrini yvir į kyrringarlambiš. Ein rųš av ųšrum var nżtt, og varš hetta latiš į lambiš, ęrina ella bęši. Til dųmis: skarn, petroleum, luktilsi, barberspritt o.a. Eisini hildu nakrir ęr og lamb saman ķ trongum rśmi. Eitt dųmi var um, at hundur varš hildin nęrhendis, so ęrin fór at verja lambiš.

Tķšin, til ęrin tók lambiš til sķn, var 0-30 dagar (mešal 1,0-5,6). Tķšin, frį lembing og til kyrring framvegis var gjųrlig, var 2-60 dagar (mešal 4,9-9,0). Mesti aldur į kyrringarlambi var hildin at vera 1-28 dagar (mešal 9,9-15,5). Eisini sųgdu 6%, at lambiš skuldi vera so ungt sum gjųrligt. Liturin į kyrringarlambi varš ikki hildin at hava tżdning av 84%, mešan 6% ivašust og 8% hildu litin hava tżdning. Tilsamans 19% hildu ungar ęr taka lambiš betri enn gamlar ęr, mešan 41% ivašust og 39% ikki hildu tęr yngru taka betri.

Višvķkjandi sśgvitķttleika skuldi lambiš haldast til ęrina 2-12 feršir um samdųgriš (mešal 3,7-4,8). Nakrir (16%) hildu vera fyrimun at fįa lambiš svangt, og ašrir (8%) hildu, at lambiš skuldi sśgva so ofta sum gjųrligt. Tilsamans 61% hildu betri vera, um lambiš seyg ofta, mešan 6% ivašust, og 13% hildu ikki so vera. At mjólkarnųgdin hjį ęrini eisini įvirkaši kyrringina, hildu 9%.

Ein roynd er gjųrd at seta śrslitini inn ķ eitt atburšarfrųšiligt hųpi. Bęši svartilfar og royndir tykjast benda į, at luktur/tev hevur stųrstan tżdning, tį iš umręšur at kyrra eitt lamb aftrat.


Inngangur

Seyšur og seyšahald hevur ķ tśsund įr veriš ein ašaltįttur ķ landshśsarhaldi fųroyinga. Tessvegna finnast ymsar bókmentir, iš višgerša nógvar ymsar spurningar, iš hava viš seyš at gera – lķka frį Seyšabręvinum ķ 1298, til nęrlagdu frįsagnirnar hjį Joensen (1979).

Sum uppvaksin ķ nišursetu- og trašarbygdini Rituvķk, hevur hųvundin havt nakaš viš seyš at gera – um ikki so nógv sum fólk ķ bóndabygdum. Sum lesandi į Stųšisśtbśgvingini į Fróšskaparsetri Fųroya frį 1972-74, bar so į, at eitt prosjekt innan djóra-atferšarfrųši kom at snśgva seg um seyšin og tey višurskifti, iš gera,

1) at eitt lamb stutt eftir lembing knżtir seg fast til eina ęr, og

2) at ęrin, iš lembdi lambiš, eisini į sķn hįtt knżtir seg fastan til lambiš.

Ymsar kanningar og eygleišingar blivu gjųrdar saman viš vegleišaranum til seyšakanningarnar, Klaus H. Jacobsen, mag.art., og ķ samstarvi viš tįverandi seyšarįšgevan, Tummas Joensen, vanliga nevndur Tummas į Kjalnesi og Dįnjal Joensen, bónda (sjį Adendum, aftast). Eisini vóršu spurnarblųš um kyrring og lembing send śt til bųndur og seyšamenn kring landiš. Ein fyribils uppgerš og frįgreišing varš gjųrd sum lišur ķ lesnašinum į sumri 1974. Svar hildu fram at koma; men stutt eftir fór hųvundin av landinum ķ vķšar lestrarųrindum. Seyšakanningar og spurnarblųš blivu lųgd til viks, og onnur arbeiši komu ķ stašin; men taš stak įhugaverda og nįgreiniliga svartilfariš frį nógvum royndum seyšamonnum og bųndrum hevur tó av og į komiš hųvundanum til hugs – men umstųšur hava ikki veriš til at tikiš tilfariš fram aftur til eina višgerš, iš kanska kundi leggjast fram fyri almenningin.

Viš hesari grein veršur so ein roynd gjųrd endaliga at gera upp tilfariš frį spurnarblųšunum um kyrring og lembing. Ein stór tųkk skal ljóša til ųll tey, iš svarašu og annars hjįlptu til į ymsan hįtt. Petur Steingrund, djóraatburšarfrųšingur, veršur takkašur fyri at hava lisiš handritiš til greinina og gjųrt višmerkingar – serliga viš djóraatburšarfrųšiligum atliti. Vónandi kunnu ųll seyšaįhugaš, bęši nś og ķ framtķšini finna fręgd ķ tķ, sum her veršur framlagt ķ tveimum greinum: Ein um at kyrra lomb aftrat og ein um atferš hjį seyši ķ lembing.


Um kyrring

Joensen (1974; 1979) umrųšur fyribrigdini “at kyrra lamb aftrat” ella “geva aftur” ķ tżdninginum at geva ęr eitt lamb ķ stašin fyri sķtt egna lamb, iš er deytt. Hugtakiš “at kyrra” veršur eisini nżtt um t fįa – serliga yngri seyš – at stųšast saman viš ųšrum seyši – sjį Seyšabręviš (1298), Joensen op.cit. og Svabo (1976).

Ķ lembingini er sum kunnugt sera ymiskt, hvussu gongst teim ymsu ónum – ķ “lambaspręni” ella ķ “ternusnerti”. Hjį summum doyr lambiš, hjį ųšrum eydnast at lemba tvey. Ella hevur ęr lembt og klįrar ikki at fųša taš viš mjólk. Seyšamašurin tekur kanska lamb frį tveimum teim sķšstnevndu og roynir at kyrra aftrat, har ein ęr hevur mist sķtt lamb. Sera ymiskt er, hvussu seyšamašurin ella seyšahaldarin her ber seg at. Nišanfyri verša sżnd samantaldu svarini frį spurnarblųšunum (uml. 100), iš vóršu send til bųndur og seyšamenn kring landiš. Tilsamans 64 komu aftur. Nųkur fį dųmi um ymsar įhugaverdar eygleišingar, iš svararin hevur lagt til merki, verša eisini tikin viš.


Keldurnar
Bżtiš av keldum sęst ķ Mynd 1. Heili 33% av svarunum eru śr Streymoynni, mešan heldur fį (3%) eru śr Sušuroynni. Tilsamans 13% av svarunum eru ónevnd. Ķ Mynd 2 sęst tó, at svartališ er umleiš proportionalt viš vķdd į viškomandi oyggj, og mega tķ svarini sum heild roknast at umboša allar Fųroyar sum heild.
 
 
 


Śrslit og višgerš

Spurningur 1: Kyrringarhįttur

Talva 1 og talva 2 sżna, hvussu bżtiš var millum teir ymsu kyrringarhęttirnar. Tżšuligt er, at skinniš var nógva mest nżtt (87,3%).


Talva 1. Kyrringarhęttir, tį iš deyša lambiš var afturfunniš.

Frį deyša lambinum og yvir į atkyrringarlambiš

Tal

%

Skinn

55

87,3

Blóš

23

36,5

Skarn

5

7,9

Heila

4

6,3

Innvųlur

3

4,8

Livur

2

3,2

Hjartablóš

2

3,2

Livrablóš

1

1,6

Kropp

1

1,6

Hjarta

1

1,6

Blóš śr innvųli

1

1,6

Annaš leyst

1

1,6

77

Frį deyša lambinum og yvir į ęrina

Hjartablóš

1

1,6


Frį ęrini (skinniš ķ nżtslu)

Mjólk į lambiš (ikki tilskilaš hvar)

15

23,8

Eftir buršur

5

7,9

Mjólk į hųvur og bein

3

4,8

Skarn

3

4,8

Mjólk į hala

2

3,2

Mjólk į nakka

1

1,6

Mjólk į nalva

1

1,6

Royviš

1

1,6

Land

1

1,6

Roša aftan

1

1,6

Gnķggja hųvur og bein ķ

buršarliš 1

1

1,6

Gnķggja lambiš ķ huppin

1

1,6

Blóš (ikki tilskilaš hvar)

1

1,6

Blóš śr nasagluggum

1

1,6

Blóš śr oyra (markaš) į afturpart og heys

1

1,6

Annaš

Seta ęrina fasta

3

4,8

Ęr og lamb ķ sama tronga rśmi

2

3,2

Sterkt rśkandi evni į ęr og skinn

1

1,6

Kraftfóšur į lamb (hala)

1

1,6


Nżtsla av skinni krevur eyšsżniligt, at deyša lambiš veršur funniš so skjótt sum gjųrligt, til tess, at ikki rot skal koma ķ. Kelda nr. 32 nevnir, at hann goymdi deyša lambiš ķ frystiboks til at kunna nżta seinni. Framferšarhįtturin, tį iš skinniš skal nżtast, er av fleiri keldum lżstur sera nįgreiniliga (t.d. nr. 6, 24, 30 og 44). Nųkur brot skulu endurgevast her:

Kelda nr. 6: “Um eg ķ haganum komi fram į ęr viš deyšum lambi, taki eg ęrina og taš deyša lambiš heim. Sķšan mjólki eg jśgriš į ęrini tómt, tķ hon vil ikki hava nakaš annaš lamb at sśgva seg, um hon hevur pķnu av mjólkini. Eg fletti skinniš av tķ deyša lambinum og seymi taš uppį eitt annaš lamb (so ungt sum gjųrligt) og sleppi hesum lambi til ęrina. Vil hon ikki taka taš av sęr sjįlvari, mį hon haldast, mešan lambiš sżgur”

Kelda nr. 24: “Eg plagi at spretta taš deyša lambiš nišur til nalvan og fletti taš so ķ bjųlgi og lati lambiš ķ skinniš; so plagi eg at ryša (rżša) blóšiš, hjarta og livrina į hųvdiš og beinini į lambinum. Tį iš taš er gjųrt, lati eg lambiš sśgva ęrina, samstundis sum eg lati hana snodda at lambinum”

Kelda nr. 30: “Deyša lambiš veršur sprett śr hįlsinum aftur undir halan, beinini skorin av um knųini, og skinniš veršur ikki sprett oman eftir beinunum. Lambiš veršur “latiš ķ” skinniš, ųll fżra beinini verša smoygd śt ķ, og seymaš veršur saman undir bśkinum. Blóš veršur smurt į hųvd og bein. – Um tveir dagar er skinniš so rotiš, at taš mį koyrast vekk, um ęrin ikki hevur tikiš”

Kelda nr. 44: “Eg havi ofta flett hitt deyša lambiš og pentaš skinniš upp į taš livandi, og so plagi eg at opa bringuna į tķ deyša lambinum og roša hjartablóšiš upp į reyvina į tķ livandi og upp į nųsina į ęrini ...um eg havi nżtt eftirburš, so havi eg einki annaš nżtt, men havi rošaš eftirburšin um hųvdiš og ikki minst um halan į tķ livandi lambinum, og aloftast nortiš hann viš nųsina į ęrini eisini”.


Talva 2. Kyrringarhęttir, tį iš deyša lambiš ikki varš funniš ella nżtt.

Į atkyrringarlambiš

Tal

%

Mjólk

13

20,6

Sterkt rśkandi evni

6

9,5

Petroleum

6

9,5

Luktilsi

5

7,9

Skarn frį ęr

3

4,8

Kamferdropar

1

1,6

Rįolju

1

1,6

Barberspritt

1

1,6

Hįrvatn

1

1,6

Puddur

1

1,6


Um nęsar/mśla į ęrini
   

Petroleum

9

14,3

Luktilsi/parfuma

4

6,3

Sterkt rśkandi evni

3

4,8

Barberspritt

1

1,6

Hįrvatn

1

1,6

Mjólk

1

1,6

Eftirburš

1

1,6


Ikki tilskilaš į hvųnn
   

Petroleum

6

9,5

Sterkt rśkandi evni

4

6,3

Luktilsi

2

3,2

Desinfektor

1

1,6

Seyšavask

1

1,6


Onnur višgerš
 
 
Ęr og lamb leys ķ krubbu/lķtlum rśmi
6
9,5
Binda ęr ķ trongum rśmi
3
4,8
Onki nżtt
2
3,2
Halda hundi nęr viš
1
1,6
Binda band į ęrina śti
1
1,6
Ikki tilskilaš
1
1,6

Samstundis sum hesar frįgreišingar tala fyri seg sjįlvar, hvussu fram veršur fariš, verša eisini tey mest vanligu hjįlparevnini nevnd: blóš frį deyša lambinum og/ella mjólk frį ęrini. Sum sęst ķ talvu 1, vóršu eisini ašrir lutir av deyša lambinum nżttir: skarn, heili, livur, innvųlir, blóš śr innvųli, hjartablóš, livrablóš, kropp, hjarta og annaš leyst. Samstundis varš eisini ymiskt av ęrini nżtt: eftirburšur, skarn, mjólk (į hųvur og bein, į hala, į nakka, į nalva), royviš, land, blóš (śr nasaglugga og oyra) og at gnķggja/roša hųvur og bein į lambinum aftan, ķ buršarliš ella hupp į ęrini.

Nakrir fįir heimildarmenn nevna, at ęrin harumframt varš sett fųst, ella at ęr og lamb vóršu hildin ķ sama (tronga) rśmi. Einstakt dųmi var um, at sterkt rśkandi evni varš nżtt į ęr, og skinn og annaš stakt dųmi9 um, at kraftfóšur varš latiš į lambiš (į halan).

Sišurin at kyrra lomb aftrat hevur eisini samband viš, hvussu nęr ella fjart hagin liggur. Er talan um fjarskotnan fjallahaga, er avmarkaš, hvussu ofta tann einstaki seyšamašurin er fųrur fyri at finna mųgulig deyš lomb. Eitt dųmi er:

Kelda nr. 44: “Ofta fęst ikki hendur į hvųrki eftirburš ella taš deyša lambiš, so havi eg mjólkaš vęl upp į hųvd og rygg og hala į lambinum, eisini mjólka upp į lógvan og smurt į trżniš į ęrini”

Um deyša lambiš ikki varš afturfunniš, vóru ymisk evni antin nżtt į atkyrringarlambiš, į ęrina – ella į bęši. Į atkyrrringarlambiš var mest vanligt at nżta mjólk (20,6 %), sķšan kom sterkt rśkandi evni og petroleum (9,5 % hvųr) og luktilsi/parfuma (7,9 %). Sķšani so ymisk evni sum: skarn frį ęrini, kamferdropar, rįolju, barberspritt, hįrvatn og puddur(!).

Į ęrina var mest vanligt at nżta petroleum (14,3 %) um mślan/nasarnar (keldur 13 og 22 siga, at hesin hįttur er komin śr Ķslandi). Annars vóršu nakaš tey somu rśkandi evni sum omanfyri nżtt, umframt mjólk og eftirburš. Onnur evni, har ikki tilskilaš varš um nżtsluna į ęr ella lamb, vóru: desinfektor og seyšavask. Eins og tį iš skinn varš nżtt, eru eisini nakrir, iš hava ęr og lamb saman ķ trongum rśmi, ella seta tey fųst inni ella śti. Vert er kanska eisini at leggja til merkis, at kyrringin eisini kann eydnast, sjįlvt um ongi hjįlparevni verša nżtt (kelda 47), og at summar ęr als ikki taka lambiš til sķn (t.d. kelda 30). Kelda 18 tekur soleišis til:

“bara tvęr feršir havi veriš snżttur av tķ. Taš vóru tvęr ęrir sama dag. Hvųrgin tók, og eg visti ikki hvussu hetta bar til; men so kom eg eftir tķ, at eg hevši fingist viš salpetur og ikki vaska męr nóg vęl um hendurnar...so ein skal ansa vęl eftir at ikki annar roykur enn seyšaroykur kemur til...royndi enntį dagin eftir viš petroleum, men hetta hjįlpti heldur ikki”..

Roknaš varš viš, at kyrringin var komin undir land, tį iš mjólkin, iš lambiš hevši sogiš, kom śt aftur sum skarn (keldur 4, 7 og 18).


Eitt eindųmi um óvanligan kyrringarhįtt, var at nżta hund til at fįa ęrina at verja lambiš:

Kelda 55: “hjį einstųkum óm, sum hava veriš serliga trekar at taka atkyrringarlambiš, hevur hjįlpt at seta hund varisliga į, tęr loypa tį til at verja lambiš, og hendir taš, at tęr verja, so er sloppiš – tį skal ęrin vera ķ krubbu ella ķ bandi”..

(hųvundanum kemur til hugs, at ķslendskir bśfrųšingar, iš vóru į vitjan ķ Fųroyum ķ 1974, nevndu henda hįttin at nżta hund ķ Ķslandi, iš har varš kallašur at “venja undir”). Hendingastašni hevur veriš sjįldsamt at kyrra aftrat, t.d. sum her frįsagt:

Kelda 54: “Afturatkyrring hevur veriš lķtiš brśkt her, sum eg veit um at siga frį, men fyrr var taš meira vanligt ...fyri gott 20 įrum sķšani hevši eg eina ęr, sum hevši mist lambiš. Taš var einar 8 daga gamalt. Dagin eftir tók eg annaš lambiš frį einari tvķlembu, eg hevši, at kyrra aftrat. Eg fletti taš deyša lambiš, seymaši skinniš av tķ upp į tvķlembulambiš og slepti tķ upp ķ krubbuna, har eg hevši ęrina, sum hevši mist lambiš. Men ęrin vildi ikki sleppa tķ at sśgva, hon stśtaši taš burtur. Eg fór so upp ķ krubbuna at halda ęrini, men hon gjųrdi kortini so nógv um seg, at lambiš ikki fekk sogiš. Jśguriš į ęrini stóš į tambiš av mjólk, og eg tók so og mjólkaši henni eitt sindur, tķ at kanska fekk hon ilt. Tį eg tį helt ęrini, slapp lambiš at sśgva, men eg sį ongantķš, at lambiš slapp at sśgva, uttan so, at eg var hjį og helt ęrini.

Hetta gekk ķ einar įtta dagar, men so slepti eg ęrini śt, tķ tį helt eg ikki, at hon fór at taka lambiš. Tį eg kom inn aftur ķ hoyggjhśsiš, tį kom ęrin jarmandi aftur eftir lambinum. Eg slepti tķ śt, men tók skinniš av tķ, og ęrin hevši lambiš eftir taš”..


Frammanfyri er umrųtt tey fųri, har ein ęr fęr eitt fremmant lamb “til fosturs.” Sum Talva 1, Talva 2 og nųkur dųmi vķsa į, vóru nógvir ymiskir framferšarhęttir nżttir til tess at fremja kyrringina – soleišis at framleišslan av kjųti kundi verša stųrri enn hon annars kundi veriš viš ongum lambi. Ein heimildarmašur minnir tó į, at višhvųrt kann eisini vera trupult at fįa ęr at kennast viš sķtt egna lamb. Tį kunnu snildir sum hesar takast ķ nżtslu:

Kelda 55: “eg įtti ęr, sum stóš uppi yvir nęstan deyšum lambi, sjónliga var hon góš viš taš, og eg hugsaši so, at taš ikki hevši orkaš at sśgva tųppin śr boppuni. Eg tók so ęrina, sum hevši nógva mjólk, og lęt lambiš sśgva seg mett; taš menti seg skjótt, og tį eg slepti tķ aftur, vķsti ęrin seg at vera ógvuliga góš viš taš; men tį eg kom fram viš henni dagin eftir, stóš hon og jarmaši viš ongum lambi. Tį eg fór at reka hana spakuliga, fyri at fįa hana at ganga į lambiš, rann hon beinleišis til, har taš lį nęstan deytt ķ hungri. Nś tók eg ęrina ķ tjóšur, fyri at vita, hvussu hon tķggjaši sęr. Hon var ógvuliga góš viš lambiš, men vildi bert hava taš undir hįlsinum į sęr. Hvųrja ferš lambiš skuldi fara aftureftir, snaraši hon sęr į og fekk taš undir hįlsin aftur. Fyri at avvenja hana viš hetta – hon hevši tį stašiš ķ tjóšri ķ 14 dagar, og lambiš var ręttuliga stórt – lat eg lambiš onga mjólk fįa ein dag, og tók so og bant annaš frambeiniš į ęrini upp, krept sum tį hon liggur į bóli, og slepti so. Lambiš, sum var hungraš, fór at jaga hana beinanvegin eftir mjólk, og hon byrjaši į sķn gamla hįtt beinanvegin. Men taš var skjótt at hon lśgvašist į trimum beinum og stóš pśra kyrr, til lambiš var mett og av eintingum fór undan henni. Hon gekk viš beininum uppibundinum ķ 2 dagar, og tį eg 3.dagin loysti, fyri at vita, var alt ķ lagi”...


Er munur ķ kyrringarhįtti millum oyggjar/landspartar?
Hagfrųšiliga tilfariš er heldur lķtiš at svara hesum spurningi til lķtar. Tó er ein roynd gjųrd ķ Mynd 4 at samanbera nżtsluna av skinni millum oyggjar/landslutirnar Noršoyar, Eysturoy, Streymoy, og “sunnanfjųršs” (Sandoy, Skśvoy og Sušuroy). Tey trż svarini śr Vįgum (Nr. 45 og 46) og Koltri (Nr. 47), iš allar nżttu skinn, eru ov fį at seta upp fyri seg og eru tķ mett at hoyra viš til Streymoyarųkiš. Tilsamans 9 keldur nżttu ikki skinn: nr. 12, 14, 35, 39, 41, 42, 51, 60 og 61.

Oyggj/landspartur

Svartal

Nżttu skinn

%

Noršoyar

10

10

100

Eysturoy

12

10

83

Streymoyarųkiš

25

21

84

Sunnarfjųršs

9

8

90

Ónevndar keldur

8

6

75


Talva 3. Nżtsla av skinni ķ ymiskum landspųrtum. Ķ Streymoyarųkinum eru Koltur og Vįgar ķroknašar Steymoy; Sunnanfjųršs er Sandoy, Skśvoy og Sušuroy.

Sjįlvt um tęr ónevndu keldurnar – helst javnt bżttar ymsastašni frį – hava lęgstu nżtslu av skinni, mega tųlini metast so mikiš javnt hųg, at talan neyvan er um tżšuligan mun millum landslutirnar.


Kyrring ķ ųšrum londum

Vituligt er, at kyrring er ikki bert kend ķ fųroyskum seyšahaldi. Umrųša av seyšahaldi ašrastašni skal ikki gerast her; men sum dųmi kann nevnast, at baskarar – bęši ķ Spania og ķ USA – hava nżtt skinniš til aftratkyrring (Laxalt 1966).


Spurningar 2-6 (um tķš til ęrin tekur, sśgvitķttleika, v.m.)

Ķ Talvu 4 eru hesir spurningar og svarini til teirra sett upp. Viš taš, at ymsar višmerkingar komu til teir settu spurningarnar, eru eisini nakrir teigar gjųrdir ķ hesi talvu, iš ikki vóru viš į upprunaliga spurnarblašnum.


Spurningur nr.:

     

tils.

miš.

st.d

min.

max.

%

2a

Tķš, til ęrin tekur lambiš

FRĮ (dųgn)

TIL (dųgn)

longri viš styggari ęr

skjótari viš nógvari mjólk

3

1

1,0

5,6

0,8

5,5

0,0

1,0

4,0

30,0

4,7

1,6

2b

Sśgvitķttleiki

FRĮ (um dagin)

TIL (um dagin)

so ofta sum gjųrligt

fįa lambiš svangt

5

10

3,7

4,8

0,8

1,7

2,0

3,0

8,0

12,0

7,8

15,6

2c

Betri at sśgva ofta

JA

NEI

ivasamt

ikki upplżst

39

8

4

6

       

60,9

12,5

6,3

9,4

3a

Tķš frį lembing til kyrring har

kyrring framvegis er gjųrlig

FRĮ (dagar)

TIL (dagar)

Longri viš nógvari mjólk

2

4,9

9,0

5,1

11,1

0,0

2,0

21,0

60,0

3,1

4a

Mesti aldur į kyrringarlambi

FRĮ (dųgn)

TIL (dųgn)

ķ mesta lagi (dųgn)

so ungt sum mųguligt

4

9,9

15,5

15,7

7,5

9,0

9,3

1,0

2,0

5,0

21,0

29,0

45,0

6,3

5a

Litur į kyrringarlambi tżdning ķ mun til deytt lamb

JA

NEI

Ivasamt

5

54

4

       

7,8

84,4

6,3

6a

Ungar ęr taka betri enn gamlar

JA

NEI

IVASAMT

Mjólka nųgd tżdning

12

25

26

6

       

18,8

39,1

40,6

9,4


Tķšin, til ęrin (góš)tekur kyrringarlambiš lį millum 0-30 dagar (mišal 1,0-5,6). Sambęrt Smith et al (1966) eru vanliga uml. 8 tķmar beint aftanį lembingina avgerandi fyri at ęrin knżtir seg tętt til sķtt egna lamb – ella eitt fremmant, um hennara egna ikki er har. Henda tķš sżnist sostatt at vera longri viš fųroyskum seyši. Vert er ķ Talvu 4 at leggja til merkis, hvussu long tķšin er frį lembing, til kyrring framvegis er mųgulig: frį 0-60 dagar (mišal 4,9-9,0).

Tann nżtti sśgvitķttleikin var 2-12 feršir um dagin (mišal 3,7-4,8). Haraftrat heldur ein stórur meiriluti (60,9%), at betri er at lambiš sżgur ofta. Sśgvitķttleikin hjį nżlembdum er sambęrt Munro (1956) ķ mišal knapt 30 feršir um dagin fyrstu 6 vikurnar. Alexander & Williams (1966) funnu sśgvutķttleikan at vera hęgstan ķ byrjanini, fyri sķšan at falla viš umleiš 30 % fyrstu 2-3 tķmarnar, til minni enn 5 % umleiš 12 tķmar aftanį lembing.

Fyrstu kyrringardagarnar vil ęrin gera nakaš av mótstųšu, so teir 15,6%, iš rįša til, at lambiš skal vera hóskandi svangt, hava funniš eitt slag av “gyltum millumvegi.” Tķ tį vil svongdin hjį lambinum viga upp ķ móti mótstųšuni frį ęrini ķ byrjan.

Spurningur 6 višgerš aldur į ęrini. Her hildu flestir (39,1%) at aldurin ikki hevši tżdning fyri at taka lambiš, mešan 18,8 % hildu, at ungar ęr taka betur enn gamlar. Her hava eisini 9,4 % višmerkt, at mjólkarnųgdin hevur tżdning fyri at taka – um ikki nóg mikiš av mjólk er til, veršur kyrringin torfųr. Ķ spurningi 3 eru eisini višmerkingar um mjólkarnųgd: 3,1 % hildu, at tķšin frį lembing, til kyrring var gjųrlig, longdist, um nóg mikiš var til av mjólk.


Samanumfatandi tulking av śrslitum

Samantikiš eru ķ svarunum frį seyšamonnum og bóndum nżttir nógvir ymiskir hęttir og samansettar višgeršir. Tó tykist greitt, at taš iš nżtt hevur veriš, er:

1) Tilfar, iš gevur lukt/tev frį deyša lambinum

2) Tilfar, iš gevur lukt/tev frį ęrini sjįlvari

3) Evnir, iš ųrkymla lukt/tev-myndina hjį ęrini (av egnum lambi).

Hetta merkir, at taš, iš ęrin góškennir er partvķs ein luktur/tev frį egnum lambi, partvķs luktur/tev frį sęr sjįlvum. Samsvarandi sęst, at um ęrin ikki góškennir eitt lamb, er taš vegna:

1) Fremmandan seyšaroyk – iš ikki er “ķ ętt” (ęrin fęr ikki spjatt egnar ķlegur, tį iš talan veršur um fremmand lomb).

2) Annan fremmandan royk ella fremmand evni (t.d. salpetur)

3) Doyving ella ųrkymlan tevsansi – ęrin vil ikki taka kyrringarlambiš eina tķš, mešan fremmanda evniš virkar (men tį iš lambiš er noytt at sśgva ķ nakrar dagar, kemur so viš og viš roykurin av ęrini yvir į kyrringarlambiš).


Roknast mį viš, at fyribrigdi “imprinting” millum ęr og lamb fer fram stutt eftir lembing – sjį Hersher et al. (1963), Klopfer & Gamble (1966) og Klopfer og Kloper (1968). Bert ęrin nęr at sleikja lambiš ķ stutta tķš aftanį lembingina, so setir minniš um roykin av mųguliga deyša lambinum seg rimmarfast. Fęr ęrin seinni įbendingar um roykin av sķnum egna (deyša) lambi frį ymiskum lutum (talva 1), vil hon góškenna eitt fremmant lamb viš hesum royki.

Veršur hinvegin tevsansur hennara ųrkymlašur viš sterkt rśkandi evnum, góškennir hon ongi lomb eina tķš; men seinni vil hon gera taš, um lambiš ber hennara egna royk.

At hormon-tilbśningin eisini kann hava ein leiklut, sęst av tķ, at kvidnar ęr og sjįlvt brundgeldar ęr kunnu taka lomb til sķn. Her mį teirra hormon-tilbśning at knżta seg til lamb verša somikiš frammarlaga, at tżdningurin av roykinum av tķ fremmanda lambinum eyšsżniliga mį dvķna.

Į heilt ųšrum bógvi innan atburš, er taš fyribrigdi, at ęr fara at verja lamb móti “fķgginda”, t.d. hundi. Tį koma heilt onnur višurskifti inn ķ myndina, tķ ęrin verjir lambiš, sjįlvt um hon ikki hevur góškent lambiš sum sķtt egna. Helst er talan um eldri floksverju-atburš, har allar ęr fara at verja tey lomb, iš eru nęr teimum – antin teirra egnu ella ikki – móti fremmandum fķggindum so sum ślvi ella rovfugli.

Men samantikiš benda tey 64 innkomnu svarini į, at luktur/tev hevur stųrsta tżdningin ķ fųroyskari kyrring av lombum.


Endi – śtgangur

Ķ farnu ųld – og aftur til aralds tķš – var seyšahaldiš avgerandi fyri matframleišsluna her į landiš. At stórur dentur hevur veriš lagdur į allar teir ymsu partarnar ķ hesi vinnu, hevur veriš lķvsneyšugt. Sum lķtiš ullarlagdur ķ mun til stóra seyšaull, er taš, iš hevur og hevši viš kyrringina at gera. Tó sęst ķ teim givnu dųmunum um frįsagnir og framferš, at menn eisini her hava veriš sera nęrlagdir ķ at leggja vęl til merkis og at finna fram til sķn serstaka arbeišshįtt, iš gav tey neyšugu śrslitini. Viš hesum veršur henda uppgerš višgerš av kyrring ķ sjeytiįrunum ķ Fųroyum enda. Forvitnisligt hevši sjįlvsagt veriš at samanboriš viš nśtķšina, har seyšahaldiš nógvastašni er munandi broytt viš t.d. fleiri vęlśtgjųrdum seyšahśsum og meiri umfatandi fóšring og medisinvišgerš. Eisini er samskiftiš nógv śtbygt hesi bęši farnu įrtķggjund. Tann dagligi dagurin er ein heilt annar. Sjónvarpsmentanin er her – antin taš so er SVF ella parabolurin. Įskošanir og framferš hjį seyšamonnum og bóndum kann helst eisini broytast sum so mangt annaš. Men man kyrringin verša broytt? – Spurningurin veršur latin standandi opin, til onnur spurnarskema kanska verša send śt .......


Bókmentir og heimildarfólk

Alexander, G. Og Williams, D. 1964. Maternal facilitation of sucking driv ein newborn lambs. Scinence N.Y. 146:665-666.

Hersher, L., Richmond, J.B. og Moore, A.U. 1963. Modifiability of the critical period for the development of the maternal behaviour in sheep and goats. Behaviour 20: 311-320.

Joensen, R. 1974. Persónligt samskifti. Svar og višmerkingar til taš nżtta spurnarblašiš (ikki talt viš ķ uppgeršini, iš bert umfataši seyšamenn og bųndur).

Joensen, R. 1979. Fåreavl på Fęrųerne. In: C. Matras (ed.): Fęroensia. Textus & Investigationes 12: 1-310.

Klopfer, P.H. og Gamble, J. 1966. Maternal “impringing” in goats; the role of chemical senses. Zeitschrift für Tierpsychologie 23: 588-592.

Klopfer, P.H. og M.S. Klopfer 1968. Maternal “imprinting” in goats: fostering of alien young. Zeitschrift für Tierpsychologie 25: 862-866.

Laxalt, R. 1966. Basque sheepherders. National Geographic 129 (6): 870-888.

Munro, J. 1956. Observations on the suckling behaviour of young lambs. Brit. J. Anim. Behav. 4(1): 35-36.

Seyšabręviš. 1298.

Smith, F.V. & Van-Toller, C & Boyes, T. 1966. The critical period in the attacment of lambs and ewes. Anim. Behav., 14: 120-125.

Svabo, J. Chr. 1976. Indberetninger fra en reis ei Fęrųe 1781 og 1782. Selskabet til Udgivelse af Fęrųske Kildeskrifter og Studier. C. A. Reitzels Boghandel A/S. Kųbenhavn 497 pp. ISBN-87-87504-28-6.


Yvirlit yvir seyšamenn og bųndur, iš hava svaraš:

NR.

FORNAVN

EFTIRNAVN

STAŠUR

OYGGJ

1.

Julius

Gaard

Svķnoy

Svķnoy

2.

Hans Dįvid

Hansen

Svķnoy

Svķnoy

3.

Heini

Joensen

Svķnoy

Svķnoy

4.

Justinus

Justinussen

Svķnoy

Svķnoy

5.

Tummas

Thomasen

Višareiši

Višoy

6.

Óla Kristian

Heinesen

Klaksvķk

Boršoy

7.

Óli

Joensen

Klaksvķk

Boršoy

8.

Mikkjal

Mikkelsen

Klaksvķk

Boršoy

9.

Hans Jacob

Olsen

Klaksvķk

Boršoy

10.

Sķmun Petur

Rasmussen

Haraldssund

Kunoy

11.

Joen Peter

Ellingsgaard

Eiši

Eysturoy

12.

Martinius

Reynį

Elduvķk

Eysturoy

13.

Sįmal J.

Hansen

Lamba

Eysturoy

14.

Jóannes

Johannesen

Lamba

Eysturoy

15.

Jacob O.

Joensen

Leirvķk

Eysturoy

16.

Jacob Olaf

Lervig

Leirvķk

Eysturoy

17.

Hans

Weihe

Noršskįli

Eysturoy

18.

Sķmun

Hųjgaard

Rituvķk

Eysturoy

19.

Per

Hśsgarš

Syšrugųta

Eysturoy

20.

Jacob A. M.

Ųre

Syšrugųta

Eysturoy

21.

Rasmus

Rasmussen

Sųldarfjųršur

Eysturoy

22.

Chr. Johs.

Hųjgaard

Toftir

Eysturoy

23.

Poul

Vang

Hoyvķk

Streymoy

24.

Hans Peter

Hansen

Hósvķk

Streymoy

25.

Tummas

Eikholm

Hvalvķk

Streymoy

26.

Hans

Nolsųe

Kaldbak

Streymoy

27.

Cornelius

Reinert

Kaldbak

Streymoy

28.

Kįri

Skorį

Kaldbak

Streymoy

29.

Adrian

ķ Homrum

Kollafjųršur

Streymoy

30.

Tummas

Joensen

Kollafjųršur

Streymoy

31.

Tummas

Bęrentsen

Kvķvķk

Streymoy

32.

Chr. R.

Joensen

Kvķvķk

Streymoy

33.

Jįkup

Joensen

Kvķvķk

Streymoy

34.

Jóannes

Debes

Oyrareingir

Streymoy

35.

Jįkup

Hansen

Saksun

Streymoy

36.

Hans Antonius

Hansen

Skęlingur

Streymoy

37.

Jįkup

Joensen

Skęlingur

Streymoy

38.

Sam

Egholm

Streymnes

Streymoy

39.

Dion

Dalsgarš

Velbastaš

Streymoy

40.

Dįnjal Pauli

Danielsen

Velbastaš

Streymoy

41.

Dįnjal

Niclasen

Velbastaš

Streymoy

42.

Tróndur

viš Į

Velbastaš

Streymoy

43.

Heini

į Heygum

Vestmanna

Streymoy

44.

Andreas Vang

Hųjgaard

Vestmanna

Streymoy

45.

Hans Chr.

Joensen

Mišvįgur

Vįgar

46.

Ónevndur

Tormanshagi, Kleivar, Tindhólm

Vįgar

47.

Ragnar

Rasmussen

Koltur

Koltur

48.

Tór

Henriksen

Sandur

Sandoy

49.

Jóannes

ķ Dalsgarši

Skįlavķk

Sandoy

50.

Poul Jens

Jacobsen

Skįlavķk

Sandoy

51.

Jógvan

Joensen

Sandur

Sandoy

52.

Jóhan Petur

Kjęrbo

Skopun

Sandoy

53.

Johan

Sandoy

Sandur

Sandoy

54.

Janus

Jensen

Skśvoy

Skśvoy

55.

Poul Johs.

Kjęrbo

Sumba

Sušuroy

56.

Ónevndur

Ónevndur

Ónevndur

Ónevnd

57.

Ónevndur

Ónevndur

Ónevndur

Ónevnd

58.

Ónevndur

Ónevndur

Ónevndur

Ónevnd

59.

Ónevndur

Ónevndur

Ónevndur

Ónevnd

60.

Ónevndur

Ónevndur

Ónevndur

Ónevnd

61.

Ónevndur

Ónevndur

Ónevndur

Ónevnd

62.

Ónevndur

Ónevndur

Ónevndur

Ónevnd

63.

Ónevndur

Ónevndur

Ónevndur

Ónevnd

64.

Ónevndur

Ónevndur

Ónevndur

Ónevnd


(viš keldur nr. 1, 14, 18 og 30 eru bandfestar samrųšur gjųrdar. Kelda nr. 49 sendi eisini eina bandupptųku viš svarinum).

Addendum:

Nišanfyri eru bókfųringar av 6 ymsum royndum ķ sambandi viš kyrring. Tęr vóršu gjųrdar saman viš vegleišaranum til hesar seyšakanningar, Klaus H. Jacobsen, mag.art. Royndirnar fóru fram ķ Kollafirši, ķ fjósinum hjį Tummasi Joensen, seyšarįšgeva og Dįnjali Joensen, bónda:


Talva 5. Roynd 1: Doyving av tevsansi viš HCI-kokain (fyrra roynd)

28. aprķl 1974; hvķtur gjólingur (S1) og svartur gjólingur (S2), bįšir viš lambi.

Kl.

Tķš

Višgerš og eygleišingar

 

h.min

 




13.39

15.10






15.34




0.00

1,31






1.55

2,5 ml uml. 10 % HCI-kokain varš spręnt upp ķ bįšar nęsagluggarnar, uml. 1,25 ml. ķ hvųnn; tók 4 min.

Gjólingurin (S1) er inni ķ 1,5 x 3 m rśmi

Doyving byrjar; S1 letur vatniš fara, mešan spręnt veršur


Tevsansur viš at koma aftur; S1 hevur lįtiš óvanliga nógv viš nęsagluggunum (samanboriš viš annan ódoyvdan gjóling (svartur, S2), iš stóš ķ rśmi viš sķšuna av); lambiš royndi at sśgva tvęr feršir, men slapp ikki; annars hevur S1 etiš sum vanligt;

S1 hótti tķšum, viš at strekkja annaš frambeiniš śt og slįa taš nišur ķ gólviš – t.d. tį iš blįst varš móti S1 viš sproytuni.

Samantikiš bar S1 seg at sum vanligt; men vildi ikki lata lambiš sśgva.


Lambiš sżgur aftur fyri fyrstu ferš – knappliga 2 tķmar eftir doyving.

Nišurstųša: tann nżtta nųgdin av HCI-kokain doyvir ķ uml. 2 tķmar, lambiš sleppur ikki at sśgva, so leingi doyvingin virkar, men veršur annars ikki rejekteraš (stśtaš og trżst burtur);

Av hesum sęst, at mešan tevsansurin ikki virkar, sleppur lambiš ikki framat.


Talva 6. Roynd 2: Doyving av tevsansi og umbżti av lombum

28. aprķl, 1974; hvķtur gjólingur (S1) og svartur gjólingur (S2), bįšir viš lambi.

Styttingar; la-S1; lamb hjį S1; la-S2: lamb hjį S2.

Kl.

Tķš

Višgerš og eygleišingar

 

h.min

 

14.55


14.59


15.09

15.14

15.15

15.18

15.20


15.32

15.39

15.41

15.51

15.54

15.56

16.04

16.07



















17.00

17.19

0.00


0.04


0.14

0.19

0.20

0.23

0.25


0.37

0.44

0.46

0.56

0.59

1.01

1.09

1.12



















2.05

2.24

Doyving byrjar av S1 (S2 ikki doyvdur = “kontrol-seyšur”);

hesaferš nżtt 4 ml HCI-kokain (uml. 1 ml kom śtaftur av 5 innspręndum).

Doyvingarinnspręning lišug (sproytan kom uml. 5 cm inn ķ nęsarnar).


S1 stakk hųvdiš nišur ķ trogiš; la-S1 snoddar at nųsini hjį S1.

S1 snoddar at hoynum, etur ikki.

S1 etur

la-S1 roynir at sśgva, sleppur ikki; S1 snoddar av og tį at la-S1

S1 etur reguliga

Eftirkannaš teviš hjį S1 og S2 viš lutvķst at blįsa pķpuroyk ķ nęsarnar,

S2 (ódoyvdur) snoddar, fer sķšan undan og flytur seg; S1 hóttir einaferš, men lets annars ikki um vón.

S1 etur.

la-S1 roynir at sśgva, men sleppur ikki.

la-S1 sżgur ķ uml. 5 sek.

la-S1 stendur į rygginum į S1: er góštiki aftur

la-S1 stendur į rygginum į S1, iš nś liggur

la-S1 liggur nś uppi į S1.

la-S1 og S1 liggja sķšu um sķšu.


Skifta um lomb hjį S1 og S2 ķ uml. 5 min!

Beinanvegin bleiv ein infernalsk jarming, mest av S1, la-S1 og la-S2.

S2 jarmaši bert 3 feršir eftir sķnum lambi, sjįlvt um la-S2 jarmaši nęrum alla tķšina.


la-S1 leyp beinanvegin til S2 at sśgva; seyg ķ uml. 3 sek, so flutti S2 seg.

la-S1 lat vatniš fara 2 feršir og jarmaši į ein serstakan, rystandi hįtt (bandfest); jarmingin hjį la-S1 minkaši so lķšandi. Tį iš taš varš slept aftur til S1, leyp taš beinleišis at sśgva ķ uml. 15 sek.


la-S2 royndi ikki at sśgva S1, men jarmaši nógv; fór heldur ikki at sśgva, tį iš taš kom aftur til S2, men fór at spęla.

S1 jarmaši nógv (bandfest), snoddaši į trżniš į la-S2, lęts ikki um vón, rejekteraši ikki. Snoddaši undir halan į la-S1, tį iš taš kom aftur.

S2 jarmaši nakaš og rejekteraši la-S1 aftanį 3 min: boygdi hųvdiš og trżstiš móti lambinum. Men vardi bżtislambiš, tį iš vit fóru eftir tķ – lat la-S1 goyma seg aftanfyri seg.

Ųll uttan S2 sżndu avtakandi jarming ķ umbżtistķšini (5 min).

Alt bleiv frišarligt aftur, tį iš vit bżttu um aftur!


S1 hevur fingiš tevsansin aftur; men hóttir okkum viš sama lag

la-S2 sżgur nś S2 ķ uml. 30 sek.


Nišurstųša: tykist sum sśgving ikki bert er bundin at tevsansi.


Talva 7. Roynd 3: Aftratkyrring (“endurkyrring”)

28-30. aprķl, 1974. Svartur gjólingur (S3) viš egnum, svartum lambi (la-S3)

Kl.

Tķš

Višgerš og eygleišingar

h.min


28.04.74: S3 vildi ikki lata sķtt egna lamb sśgva; la-S3 varš tķ hildiš til S3 uml. 6 feršir um dagin, uml. 15 min. hvųrja ferš. Vit sóu TJ halda la-S3 til S3 trķggjar feršir. S3 sżntist ikki at lķša undir tilhaldingini – eymkaši seg ikki, gav ikki ljóš frį sęr og gjųrdi ikki stórvegis mótstųšu.


30.04.74: Tveir dagar gingnir. S3 hevur nś tikiš la-S3 til sķn aftur – alt sżnist at verša ķ lagi.


Nišurstųša: Tilhalding ķ tveir dagar sżnist verša hóskandi til “endurkyrring”

Višmerkingar: Helst fęr lambiš royk av ęrini upp į seg, mešan taš sżgur, soleišis at ęrin sum frįlķšur vil kennast viš taš; eisini mį roknast viš, at tilhaldingin śtloysir lyklastimuli til móširinstiktiš, og harviš mųguliga eisini fęr hormon-višurskiftini uppį plįss aftur.


Talva 8. Roynd 4: aftratkyrring viš luktdoyving

28. aprķl – 3. mai, 1974. Kyrring av hvķting, 2 daga gomlum lambi aftrat hvķtari ęr (S5),

ky-la: kyrringarlamb.

Kl.

Tķš

Višgerš og eygleišingar





19.37


19.55


20.01



20.03


20.07

20.08

20.09

20.10

20.12

20.13


20.19

20.23

20.28

20.32

20.34

20.36

20.53

21.00

21.07

21.20

21.21

21.23

21.25

21.28

21.35

21.38

21.45

21.51

21.56

21.59

22.02


22.06

22.12

22.15

22.16

22.23

22.28

22.29

22.35

22.50

22.55

23.10

23.15

23.25

23.39








14.40

14.47


14.55

h.min




0.00


0.18


0.24



0.26


0.30

0.31

0.32

0.33

0.35

0.36


0.42

0.46

0.51

0.55

0.57

0.59

1.16

1.23

1.30

1.43

1.44

1.46

1.48

1.51

1.58

2.01

2.08

2.14

2.19

2.22

2.25


2.29

2.35

2.38

2.39

2.46

2.51

2.52

2.58

3.13

3.18

3.33

3.38

3.48

4.02





1 dg.

2.dg.

3. dg.

0.00

0.07


0.15


S5 lembdi grįsvart lamb 29.04. Lambiš doyši fyrrapart 30.04. Donor-ęr (svųrt) lembdi tvey 28.04; ky-la er hvķtt viš svųrtsprųklutum beinum;

ky-la seyg mammuna 3 tķmar įšrenn byrjan av kyrring.

Doyving av tevsansi hjį S5 byrjar (nżttu 6 ml HCI-kokain).

Deyša lambiš liggur inni hjį S5; royna at bżta um, uttan at S5 varnast nżggja lambiš (ky-la).

Bżttu um lomb, samstundis sum ein sekkur varš hildin um hųvdiš į S5.

S5 melur rundan um ky-la, snoddar į halan, sżnist at verša bangin, letur vatniš fara.

S5 rųrir seg meiri kvikliga, jarmar viš 5-10 sek. ķ millum; ky-la hevur ikki jarmaš enn og hevur ikki gjųrt nakra serliga roynd at sśgva enn.

S5 jarmar langtandi hart, viš sama millumbili, ky-la sigur onki,

S5 stangar og snoddar av og į at ky-la, uml. 5 sek. ķ millum.

ky-la gevur eitt stutt ljóš frį sęr.

Tżšulig rejektión: S5 stangar ky-la 3 feršir, hóttir viš beinum, jarmar hart

S5 stangar hart, nęrum vandamikiš, snoddar at lutum nęrhendis – sum t.d. petroleumstunnu og gólvi.

S5 etur fyri fyrstu ferš, jarmar hart. ky-la er ķ einum króki, vendir hųvdi burt frį S5.

ky-la jarmar eina ferš.

S5 stangar viš rystandi hųvdi, jarmar, hvųkkur viš, tį iš vit góvu ljóš frį okkum, aftanį tųgn ķ eina lųtu.

S5 stangar, stešgar į og hyggur, tį iš ky-la gevur ljóš frį sęr. Įšrenn, tį iš ky-la var uttanfyri og deyša lambiš (la-S5) innanfyri, hugdi S5 yvir į la-S5, tį iš ky-la jarmaši.

ky-la liggur nišri, jarmar ikki so ofta nś, hevur ikki jarmaš ķ uml. 10 min.

Sleptu eitt óslokt lamb (la-2) inn til S5, iš jarmar nęrum alla tķšina; la-2 veršur rejektereaš.

S5 snoddar at halanum į la-2

S5 stśtar ky-la (la-2) fór śt nś; S5 verjir ky-la, tį iš hundur er inni.

S5 snoddar at halanum, stśtar ky-la.

S5 jarmar (kalliljóš), snżsur og snoddar

...sama...

ky-la hevur ligiš nišri ķ uml. 15 min.; S5 verjir ky-la móti ljósi (lesilampu)

S5 snoddar at halanum į ky-la, stśtar, snoddar so aftur

S5 leggur seg ķ ein krók.

S5 reisir seg aftur, jarmar eina ferš

S5 stśtar ky-la heilt haršliga

S5 snoddar at halanum į ky-la.

S5 fylgir vęl viš, hvar hundurin er; hevur onki ljóš giviš frį sęr uml. 15 min.

S5 tók eitt fet aftureftir, tį hon sį hundin vera nęr; bakkaši einaferš enn.

ky-la liggur enn, S5 stendur still.

...sama...

ky-la reisist, S5 snoddaši at halanum, rejekteraši – boygdi hųvdiš og trżsti; ky-la legši seg aftur

S5 snoddaši į bakiš į ky-la, mešan taš lį nišri.

S5 fer ķ trogiš, men etur ikki; letur vatniš fara, snżsir – helst eru varrarnar eisini doyvdar, so hon fęr ikki etiš.

NB: Tį iš lamb viš sķšuna av jarmar, hyggur S5 at ky-la.

Tį iš fleiri lomb viš sķšuna av halda į at jarma, gevst S5 at hyggja til viks eftir ky-la.

S5 snoddar knappliga at ky-la, fer sķšan burturfrį aftur.

S5 kveitir at ky-la, tį iš hundurin (seyšahundur) er nęr – 4 feršir viš uml. 5 sek. ķ millum

S5 kveitir 8 feršir yvir į ky-la ķ 1 min, tį iš hundurin kemur nęr

ky-la reisist, men leggur seg aftur 5 sek. seinni

S5 snoddar at ky-la.

ky-la veršur hildiš at sśgva ķ 15 min; ky-la ger mótstųšu og sżgur lķtiš.

Enn ongin bati ķ sambandinum millum S5 og ky-la.

S5 rejekterar ky-la

ky-la svevur.

ky-la gongur ķ kring.

S5 er meira frišarlig nś – doyvingin mį roknast at verša hildin uppat.

ky-la veršur hildiš til, men fekk lķtiš av mjólk


... S5 tók ikki ky-la til sķn hetta kvųldiš ...

01.05.74. Skinniš veršur ikki koyrt uppį ky-la, iš fęr friš og veršur ikki hildiš til ęrina; men hvųrja ferš TJ kemur inn, stendur S5 still og ky-la fer yvir at sśgva – soleišis 4 feršir tilsamans. S5 er hvųrki góš ella óš viš ky-la, iš er frķskt og grammt at sśgva.

02.05.74. S5 letur ikki ky-la sśgva, tį iš hundur er inni.

03.05.74. ky-la hevur sogiš S5, uttan av verša hildiš til.

Merkja ęr og la: S5 viš grųnum į hųvur og frambein, ky-la omanį hųvdiš.

ky-la sżgur S5; alt sżnist ķ lagi, S5 ger ikki mótstųšu; (tį iš ęr jótrar og letur grovt murrandi, mešan la. sżgur, roknast sambandiš at vera ķ lagi).

Sleptu S5 og ky-la nišan um Leitiš. Tey fylgjast vęl (+myndir, film).

Nišurstųša: (TJ): ...”henda aftratkyrring uttan skinn og viš doyving hevur gingiš skjótari enn taš vanliga ger, viš onki at gera”...

Samandrįttur: S5, viš doyvdum tevsansi rejekterar fremmant lamb, aftanį uml. hįlvan tķma; men verjir um hundur kemur nęr. Aftanį 2 dagar, har lambiš varš hildiš til – og fólk hevur veriš hjį, so taš fór at sśgva – veršur lambiš góštikiš av ęrini.


Talva 9. Roynd 5: aftratkyrring viš lukdoyving.

9. mai, 1974. Kyrring av hvķtum, 5 daga lambi aftrat grįari, svenskari ęr (S6).

ky-la: kyrringarlamb.

Kl.

Tķš

Višgerš og eygleišingar







19.45

19.49

20.02

20.04

20.07

20.09

20.20

20.21

20.22

20.25



20.32

h.min

dagar





0.00

0.04

0.17

0.19

0.22

0.24

0.35

0.36

0.37

0.40



0.47




6 dg.



S6 er einasta śtlendska ęrin, iš var viš ķ royndunum – allar hinar vóru fųroyskar. S6 er 3 įr, hevur sera stór eygu, óvanliga stórt jśgur og hartil stórar buppur. Hevur lembt 2 lomb, iš helst bęši vóru deyšfųdd.


Doyving av tevsansi byrjar (7 ml HCI-kokain).

Fer at eta, snoddar ikki, eins og hinar gjųrdu; er neyvar heilt doyvd enn.

Onki tev (eftirkanning viš pķpuroyki og HCI-kokain).

Slept ky-la til S6, iš ikki letst um vón, men stingur trżniš til ky-la 2 feršir.

S6 etur.

ky-la hevur ikki roynt at sśgva enn, jarmar viš jųvnum millumbili, mešan S6 etur.

ky-la hevur framvegis ikki sogiš, S6 hevur ikki rejekteraš.

S6 rejekterar ky-la; snarar og boyggir hųvdiš og trżstir ky-la burtur.

S6 rejekterar ašruferš, bęši jarma, sķšan aftur ein trišja rejektering.

ky-la veršur hildiš til S6, sżgur sjįlvt uttan at verša hildiš ķ 5 min; S6 ger nakaš av mótstųšu; reinsašu ky-la fyri skitt undir halanum.

ky-la leggur seg og etur.

...............

ky-la veršur hildiš til teir komandi dagarnar; men taš sżnist ikki at fara at ganga. ky-la sżgur tį fólk er hjį, uttan at verša hildiš.

15.05.74. – 6 dagar seinni – yvirgevur S6 seg og tekur lambiš (gevur eitt slag av murriljóši frį sęr).


Nišurstųša: tevdoyvda ęrin rejekterar kyrringarlambiš aftanį 36 min. (10 min. seinni enn S6). Aftanį sśgving, mešan fólk var hjį ķ 6 dagar, góštók ęrin lambiš.


Talva 10. Roynd 6: Endurkyrring, roynd viš oxytocin.

31. mai, 1974. Endurkyrring av 5 daga gomlum lambi hjį gjólingi (S7), iš ikki vil vita av sķnum egna lambi.

Kl.

Tķš

Višgerš og eygleišingar




22.30

22.32

22.33

23.30

h.min

dagar


0.00

0.02

0.03

1.00




Gjólingurin, S7, veršur sproytašur intravenųst viš ¼ ml oxytocin.

S7 murrar tvęr feršir

Ongin bati, S7 stśtar lķka illa sum fyrr, tį iš la-S7 skal sśgva.

Nś verša 1,5 ml oxytocin spręndir ķ kjųtiš (framman fyri heršablašiš).

...ongin bati hendir ...S7 vil ikki lata la-S7 sśgva.


Nišurstųša: oxytocin sżnist ikki at įvirka ęrina til at lata lambiš sleppa at sśgva.

Višmerkingar: av tķ, at S7 hevši nógva mjólk, og tķ oxytocin ķ fyrstu atlųgu virkar į mjólkina, og av tķ ęrin mųguliga er ųrkymlaš į ein ella annan hįtt, ber ikki til śt frį hesi stųku roynd at afturvķsa įvirkanina frį oxytocin.

Prentaš fyrstu ferš ķ Varšanum bind 63 ķ 1996 og sum serprent ķ 1997


Sniðgivið og forritað hevur KREA
Mjólkavirkið Búnaðarmanna
KREA