T LEFT

Leita

T RIGHT

Dįnjal Petur Hųjgaard, Sųldarfjųršur:

 

Seyšaatburšur ķ lembing

 

Śrtak

Grundaš į svar frį 64 bóndum og seyšamonnum ķ Fųroyum viš upp til 50-įra royndum innan seyšahald, eru partar av atburšinum hjį óm višgjųrdir ķ sambandi viš lembing. Hvųrt svar er grundaš į 40-600 įseyšir, ķ mešal 202. Tį iš ęr er komin til at lemba, er breiš semja (94%) um, at ęrin fer 0,5 til 12 km (mišal 3,1-4,1 km) burtur frį hinum seyšinum ķ 1-14 dagar (mišal 2,6 – 5,6 dagar). Nakrir (6%) hųvdu sęš, at ęrin als ikki kom aftur. Višvķkjandi lembingarstaši eru flestu svar (73%) samd um, at ęrin fer į sama staš at lemba. Tilsamans 14% hava veriš varir viš, at vešriš kann įvirka bęši tķšina, iš ęrin er burtur, og hvat staš, ęrin fer at lemba. Um ęrin, iš skal lemba hevur gjóling frį įrinum fyri, fer hann vanliga ikki viš (56%), ella snķkir ęrin seg burtur frį honum til at lemba (41%). At ęr, iš er komin til lembing, kann taka annaš lamb aftrat sęr, hava 48% sęš, og ķ hesum fųri siga 45%, at ęrin sķšani kennist viš sķtt egna lamb, tį taš kemur. Eisini hava 38% sęš brundgelda ęr taka lamb til sķn at sśgva. Um taš hendir, at lambiš doyr stutt eftir lembing, siga 97%, at ęrin veršur verandi į stašnum, hjį deyša lambinum 1-2 dagar, ella longur.

Śrslitini verša umrųdd viš atliti til kanningar uttanlands av seyšaatburši ķ lembing.

 

Inngangur

Sambandiš millum móšir og lomb hjį seyšum og geitum er sambęrt Hersher et al. (1963) og Klopfer (1971) serstakt ķ mun til onnur sśgdżr. Hetta sęst į tann hįtt, at móširin knżtir eitt sera sterkt samband viš lambiš, mešan ųll onnur lomb vanliga verša haršliga burturvķst.

Ein gjųllig frįgreišing um, hvussu ęrin ber seg at ķ sjįlvari lembingini, og hvussu samskifti er millum ęr og lamb fżra tķmar aftanį, er gjųrd av Collias (1956). Hann bżtir hendingarųšina upp ķ hesi hųvušsstig:

1)      Ęrin vendir sęr móti lambinum,

2)      Sleiking,

3)      Ljóšsamskifti – bęši lamb og ęr jarma,

4)      Ęrin verjir lambiš móti fremmandum,

5)      Lambi reisist,

6)      Fyrstu sśgvingarroyndirnar hjį lambinum,

7)      Rųkt, sśgving og halalįt (samanber annars Talvu 2 og Talvu 3 ķ Addendum, har egnar eygleišingar eru uppsettar av lembing hjį fųroyskum seyši).

Ķ seksti- og sjeytiįrunum vóršu ymsar eygleišingar og kanningar gjųrdar av sambandinum millum ęr og lamb. Tjakast varš t.d. um, hvųrjir sansir hųvdu mestan tżdning. Ķ Onglandi sigur Smith (1965), at hoyrn hevur stųrsta leiklutin ķ at kenna lambiš nakaš burturfrį, tev hevur stųrstan tżdning nęr viš, og at sjónin bert hevur ein minni tżdning. Ķ Australiu koma Lindsay og Fletcher (1968) tó til ašra nišurstųšu ķ einum sonevndum T-bśri. Teirra śrslit bendu į, at um ikki ęrin eisini sį lambiš, kendist hon ikki viš taš, sjįlvt um hon kundi tevja og/ella hoyra lambiš. Ašrar kanningar ķ Onglandi av Baldwin og Shillito (1974), har tevjing varš foršaš viš skuršvišgerš hjį óm fyri lembing, sżndu, at ęrin fekk trupuleikar viš at sleikja og seinni kenna aftur lamb sķtt.

 

Nśverandi fųroyska seyšaslagiš, “norrųni heišaseyšurin,” Ovis brashyura borealis Pall, er višsettur viš ķblandingi ymstašni frį śr londunum uttan um okkum (Patursson, 1948). Flestu seyšir eru framvegis śti alt įriš og mega metast at liva sum hįlv-villir. Tķ hevur so at siga allur seyšur eisini lembt uttandura til fyri stuttum, nś alt fleiri stór seyšahśs til neyvari seyšarųkt eru bygd kring allar Fųroyar. Atburšurin hjį fųroyska seyšinum ķ lembing veršur ķ  hesi grein lżstur og višgjųrdur, grundaš į svar frį 64 royndum fųroyskum seyšamonnum og seyšahaldarum.

 

Framferš

Umleiš 100 spurnarblųš um kyrring (sjį greinina um kyrring) og lembing vóru send 20. mai 1974 um alt landiš til bųndur og seyšamenn. Ein fyribils uppgerš varš gjųrd ķ juni 1974 sum uppgįva innan atburšarfrųši į Stųšisśtbśgvingini į Fróšskaparsetri Fųroya. Nųkur svar komu seinni śt į summariš, og eru tey tikin viš ķ hesi grein.

 

Śrslit

Tilsamans 64 spurnarblųš eru viš ķ hesi uppgerš. Av hesum vóru 56 viš navni og 8 uttan navn. Keldurnar eru tęr somu sum ķ greinini “Kyrring” og av sama spurnarblaš. Vķst veršur til Mynd 1 og Mynd 2 frį somu grein višvķkjandi keldubżti. Svarini til teir einstųku spurningarnar er sżnd ķ Talvu 1.

 

 

Spurningar og svar ķ samband viš atferš hjį ęrini ķ lembing

 

 

 

 

Svartal

%

Mišal

Min.

Max.

1a

Fer ęrin burturfrį hinum ónum at lemba?

JA

 

NEI

IVASAMT

60

 

4

0

93,8

 

6,3

0,0

 

 

 

1b

Hvussu langt?

FRĮ (km)

TIL (km)

Į summarhaga

FRĮ (dųgn)

TIL (dųgn

19

53

19

35

56

29,7

82,8

29,7

54,7

87,5

3,1

4,1

 

2,6

5,6

0,5

1

1

1

2

10

12

1

8

14

2a

Fer ęrin į sama staš at lemba?

JA

NEI

IVASAMT

47

14

7

73,4

21,9

10,9

 

 

 

3a

Fer gjólingur (dóttir) viš, tį iš ęrin fer at lemba?

JA

Nei

11

1

17,2

1,6

 

 

 

4a

Ęrin heldur seg į sama staš, um lambiš er deytt?

JA

Nei

62

4

96,9

6,3

 

 

 

5a

Sęš brundgelda ęr tikiš lamb til sķn?

JA

NEI

24

40

37,5

62,5

 

 

 

5b

Er ęrin tį sogin av gjólingi (dóttir)?

JA

NEI

4

32

6,3

50,0

 

 

 

 

6a

Kvišin ęr tikiš lamb įšrenn lembing?

JA

Nei

31

33

48,4

51,6

 

 

 

6b

Kennist ęrin tį aftanį lembing viš sķtt egna lamb?

JA

NEI

29

7

45,3

10,9

 

 

 

 

 

Višgerš

Lembingin hjį seyši veršur av Fraser (1926) lżst sum ein rųš av “instiktum” iš fylgja hvųr ųšrum į ein fastlagdan hįtt:

1)      ęrin fer fyri seg sjįlvan,

2)      hon ger sęr eina “lembingar-song”,

3)      lembingin fer fram,

4)      ęrin sleikir og ger lambiš reint og

5)      ęrin vendir aftur til seyšafylgiš.

Havast skal ķ huga, at uppfatanin av “instikthugtakinum” er broytt nógv, sķšan Fraser var uppi į dųgum. Men uppfatan hansara kann tó viš fyrivarni nżtast ķ višgeršini – kanska meira sum ein kortlegging av seyšaatburšinum ķ lembing.

Fyrsta stigiš ķ “instikt-rųšini” veršur nųktaš hjį fųroyska seyšinum viš taš, at 94 % hava sęš ęrnar fara 0,5-12 km (mišal 3,1-4,1 km) frį hinum seyšinum at lemba. Annaš stigiš – gerš av eini “song” – er ikki višmerkt ķ nųkrum svari. Ķ lembingartķšini aprķl-mai er gróšurin framvegis lķtil, antin taš so er ķ bųi ella ķ haga. Metast mį, at ikki er nóg mikiš av plantuvųkstri til, at ęrin kann “reiša sęr ból” ķ lendinum. Spurnarblųšini hava helst ikki nóg greitt spurt um henda atburš; men viš taš, at ongin kelda gevur įbendingar henda vegin, mį fyribils haldast, at hesin atburšur hjį fųroyska seyšinum er fįnašur burtur. (Til samanberingar kann annars havast ķ huga, hvussu hundur “reišir sęr ból”, tį iš hann leggur seg – antin śti ella inni į slųttum gólvi).

Trišja, fjórša og fimta stig ķ “instikt-rųšini”, iš er uppsett av įšurnevnda Fraser, tykjast ųll at fara fram. (Sjį t.d. Mynd 1 višvķkjandi fjórša stigi).

Sami Fraser heldur, at um bert eitt liš ķ hesi rųš veršur órógvaš, veršur atburšurin framyvir eisini ųrkymlašur, t.d. taš at stjala lomb frį ųšrum seyši, metir hann verša eitt śrslit av órógv ķ “instikt-rųšini.”

Ķ spurningi 6 hava 48 % sęš, at kvišin ęr hevur tikiš annaš lamb til sķn. Hetta kann tķ tulkast sum einhvųr órógv er vanlig, tį iš ęrnar eru komnar til at lemba. Hvat kann so órógva seyšin ķ lembinartķšini? Flestu seyšir eru antin staddir so langt burtur frį fólki ķ haga – ella so vanir viš fólk į bųi – at fólk neyvan mega haldast at órógva seyšin ķ lembingartķšini.

Annaš, iš helst hevur stóran tżdning, er vešriš, iš sum kunnugt er sera skiftandi og ofta ilsligt ķ lembingartķšini. Tilsamans nķggju keldur (14 %) (1,14,19,22,23,33,35,43,62) nevna vešriš hava tżdning fyri, hvussu longri ęrin er burtur frį hinum seyšinum. Ķ góšum vešri kunnu ęrnar fara longur burturfrį, og brestur illvešur į, kunnu tęr verša burturstaddar ķ longri tķš.

Ķ spurningi 2 siga 73 %, at ęrnar fara į sama staš at lemba. Hvat iš sama “staš” merkir, er hvųrki av spyrjara ella svarara nóg vęl tilskilaš – er taš innanfyri nakrar fįa metrar ella nakrar hundraš metrar?

Trupult er at grundgeva fyri, at brundgeldar ęr tķšum (38 %) taka lamb til sķn (spurningur 5). Gitingar kunnu gerast um, athetta mųguliga er samansetingin av, at geldęr eru vęl ķ holdum (vęl fyri) og mųguligari feromon-įvirkan av teim ónum, iš eru komnar til at lemba. Mest sannlķka frįgreišingin er tó helst, at hormon-tilbśning teirra vęl og viršiliga er komin į taš stigiš, at tęr eru tilreišar at taka lomb til sķn.

At trongdin er sterk til at vera heilt fyri seg sjįlva, mešan lembing fer fram, kundi spurningur 3 bent į: 41 % siga, at ęrnar snķkja seg frį egnum gjólingi (dóttir).

Tį iš ęr loksins hevur lembt, skal helst eitt samskifti byrja millum ęr og lamb, iš ger, at tey bęši verša fast knżtt at hvųr ųšrum. At hetta vanliga bert krevur nakrar fįar dagar, sęst m.a. frį greinini um “Kyrring.” At ęrin sjįlv roynir at knżta seg til lambiš, hóast taš onki ger, sęst ķ spurningi 4, har 97 % hava sęš ęrina verša 1-2 dagar į sama staš, hóast lambiš doyši.

Smith (1965) nevnir haraftrat fyribrigdi, at ein ęr ķ lembing veršur verandi, har vatniš fór. Henda eygleišing er eisini gjųrd av keldu nr. 44 (ķ fjallahaga).

Samantikiš kundu spurningarnir veriš settir meira nįgreiniliga upp, eins og fleiri śrslit frį ųšrum beinleišis seyšakanningum kundu veriš havd ķ huga ķ spurnarsetanini. Hóast hesi brek, tykjast tó nųkur grundleggjandi višurskifti ķ sambandi viš atburš ķ lembing hjį fųroyskum seyši at verša skjalprógvaš. Eisini geva flesu svarini tżšuligar įbendingar um taš spurda.

Eins og viš flestu kanningum av atburši hjį livandi verum gevast sjįldan svar, iš eita “100 %.” Hetta tķ frįbrigdi og frįvķk frį “tķ vanliga” mangan eru eins “vanlig.” Ella sum kelda 60 tekur til: …”eg rųkti 175 seyšir, og eru teir lķka ymiskir av lyndi sum fólk”…

Bókmentir

Baldwin, B.A. og Shillito, Elizabeth E. 1974. The effect of ablation of the olfactoyrbulbs om parturition and maternal behaviour in soay sheep. Anim. Behav. 22:220-223.

Fraser, A.H.H. 1926. Chain instincts in lambing sheep. Brit. J. Psychol. 16: 310-313.

Collias, N.E. 1956. The analysis of socialzation in sheep and goats. Ecology 37(2):228-239.

Herscher, L., Richmond, J.B. & A. U. Moore. 1963. Maternal behaviour in sheep and goats. In: H.L. Rheingold (ed.). Maternal Behaviour in Mammals, chap. 6., pp. 203-232. New York: Wiley.

Klopfer, P.H. 1971. Mother love: what turns it on? American Scientist 59(4):404-407.

Lindsay, D.R. & Fletcher, I.C. 1968. Sensory involvement in the recognition of lambs by their dams. Anim. Behav., 16:415-417.

Patursson, S. 1948. Seyšurin. Samfelagsrit, 3: 137-192. Tórshavn.

Smith, F.V. 1965. Instinct and learning in the attachment of lamb and ewe. Anim. Behav., 13:84-86.

 

(viš keldur nr. 1, 14, 18 og 30 eru bandfestar samrųšur gjųrdar. Kelda nr. 49 sendi eisini eina bandupptųku viš svarinum).

Heimildarfólk: tey somu sum eru nevnd ķ greinini um Kyrring.

 

Addendum

Hesar bįšar eygleišingar vóršu gjųrdar av lembing hjį fųroyskum seyši:

 

Talva 2. Eygleišing 1: Lembing uttandura (l)

27. aprķl, 1974: 5 įra gomul ęr (S8) ķ Kollafirši, eystanfyri bygdina.

Vešriš: tįmut, ongin sól, 8-9 gradir.

Kl.

Tķš

Eyšleišingar

 

h.min

 

08.50

08.53

 

 

09.10

09.13

09.15

09.16

09.17

09.21

09.32

09.50

 
10.00

10.07

10.08

 

 
10.11
 
10.15

10.21

 
10.27
 
10.33

 

 
10.38

0.00

0.03

 

 

0.20

0.23

0.25

0.26

0.27

0.31

0.42

1.00

 
1.10

1.17

1.18

 

 
1.21
 
1.25

1.31

 
1.37
 
1.43

 

 
1.48

S8 liggur nišri, reisir seg av og į, melur runt

Lembir knappliga, liggjandi. Lambiš “rżkur” śt, nalvin slitnar, tį iš ęrin reistist. S8 fer at sleikja lambinum, fyrst hųvdiš og sķšan aftureftir, višhvųrt undir halan. Fęr fosturslķm undir nęsarnar, veršur hangandi leingi.

Lambiš roynir at reisa seg.

Lambiš fęr so dįnt stašiš, men dettur nišuraftur.

Lambiš letur viš halanum.

Lambiš roynir at sśgva, fęr um buppuna.

Lambiš klįrar at ganga aftanį S8.

Lambiš veršur spręnt móti blóšsótt.

Lambiš veršur merkt į ųll fżra beinini viš blįari seyšamįling.

Lambiš er komiš at liggja ķ eini į (į turrum); S8 stendur uppiyvir, murrar, men ger onki fyri at hjįlpa.

S8 hevur eftirverkir – bśksķšan spķlast śt og inn.

Framvegis eftirverkir.

Lambiš roynir at sśgva, fyrst į bśksķšuni og rundan um. Fęr at enda fatur ķ jśgriš, leggur seg į knę, trżstir, leitar og finnur (sśgvingin er instinktiv, mešan rętta stųšan veršur “lęrd”; mjólkin er “lųnin”).

Lambiš sżgur, ķmešan snoddar S8 undir halan; S8 heldur fram at sleikja – lambiš er ikki heilt turt enn.

Lambiš lęrir seg framvegis at sśgva viš “instinktivari innlęring”.

Bęši eru nś meira frišarlig. Eftirburšurin er ikki komin enn, kemur vęntandi skjótt.

Eru enn ķ sama staš, men uml. 60 m frį sjįlvum lembingarstašnum; S8 stendur still, lambiš liggur.

Lambiš reisir seg og fer at sśgva. Bęši hava nś hvķlt seg ķ uml. hįlvan tķma.

Lambiš er vęl fyri nś, orkar vęl at ganga, reisir seg lęttliga og melur rundanum S8

Sśgvingin hjį lambinum skuldi hjįlp til, at eftirburšurin kom, men enn er hann ikki komin.

Ljóš vóršu ikki višmerkt ķ hesi eygleišing; men eru bandfest; eisini er filmupptųka gjųrd.

 

Talva 3. Eygleišing 2: Lembing uttandura (ll)

1. mai, 1974: 4 įra gomul ęr, grį, hųvušhvķt (S9) ķ Kollafirši, eystanfyri bygdina.

(ķ hesi eygleišing er menningin av ljóš-samskiftinum eisini tikin viš)

Kl.

Tķš

Eygleišingar

 

h.min

 

11.40

12.00

 

12.21

 

12.23

12.24

 
12.27

 

 

 
12.32

12.33

 

12.35

12.37

0.00

0.20

 

0.41

 

0.43

0.44

 
0.47

 

 

 
0.52

0.53

 

0.55

0.57

 

Ęrin (S9) lembir.

S9 sleikir viš sama lag, 20 min. aftanį lembing; lambiš byrjaši at rysta viš halanum uml. 10 min. aftanį lembing, umframt at sśgva undir bringuni į S9.

Lambiš sżgur enn undir bringuni į S9, iš sleikir. Lambiš er tvęr feršir komiš undir S9 aftan, men hon hevur flutt seg undan bįšu ferš.

S9 gleivar, lyftir beiniš uppum lambiš, iš er undir bśkinum, gongur nųkur fet.

Sleiking ikki lišug enn; lambiš sżgur stųšugt allastašni, har taš kemur framat į ęrini.

Lambiš liggur į knę, ķ ręttari stųšu, fęr ftur ķ jśgriš, men royndin miseydnast. Lambiš er stśttari į beinunum nś og letur alla tķšina viš halanum, tį taš skal sśgva. S9 hevur ikki giviš stórvegis ljóš frį sęr enn, men lambiš gav nųkur “klęntraslig” ljóš frį sęr uml. 5 min. aftanį lembing.

S9 letur uml. 5 sek. ķmillum, lambiš svarar tvęr feršir aftur.

S9 og lambiš lįta nś įhaldandi, skiftivķs; lambiš kemur ķ sśgvistųšu, men fęr ikki sogiš; lambiš melur rundan um S9.

S9 etur, sleikir enn – serliga hala og beinum.

Lambiš sżgur fyri fyrstu ferš mjólk – sśgviljóš hoyrast.

(eygleišing lišug)

Samantikiš sįst frį hesum bįšum eygleišingum 27. 04 g 01.05. 1974, at:

1)       Ęrin sleikir lambinum ķ uml. 1 tķma

2)       Lambiš gongur innan uml. hįlvan tķma

3)       Lambiš letur viš halanum 10-20 min. eftir lembing og byrjar at sśgva, har taš kemur framat; hevur lęrt rętta sśgvistųšu uml. 1 tķma aftanį lembing.

4)       Tillaging til ljóš-samskifti byrjar uml. 50 min. aftanį lembing.

 

 Prentaš fyrstu ferš ķ Varšanum bind 63 ķ 1996 og sum serprent ķ 1997

 

 

 



Sniðgivið og forritað hevur KREA
KREA
Mjólkavirkið Búnaðarmanna